Οι 9 Μούσες Της Αρχαιότητας

Ποιες ήταν οι εννέα μούσες της αρχαιότητας;

Σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, όλες οι τέχνες αντιπροσωπεύονται από τις εννέα Μούσες της αρχαιότητας. Πρόκειται για τις ταλαντούχες κόρες του παντοκράτορα Δία και της Τιτανίδας Μνημοσύνης, η σχέση των οποίων διήρκησε για εννέα χρόνια, κατά τα οποία ήρθαν σε επαφή μόνο τα εννέα βράδια. Αν κι η χρονική διάρκεια της σχέσης αυτής βρίσκεται υπό αμφισβήτηση, το βέβαιο είναι πως σκοπός του Δία ήταν να αποκτήσει τον πολυπόθητο διάδοχο του, ωστόσο κατάφερε μονάχα να αποκτήσει εννέα κόρες, ιδιαίτερα προικισμένες πνευματικά και ταλαντούχες. Κατ’ άλλους, οι μούσες προέρχονται από το γάμο του Ουρανού με τη Γαία. Πάντως, αν κι υπάρχει αμφισβήτηση ως προς του γονείς από τους οποίους προέρχονται, ο Ησίοδος φαίνεται να είναι απόλυτα σίγουρος για το σκοπό τον οποίο εξυπηρετεί η γέννηση των εννέα κοριτσιών. Κατά το σπουδαίο επικό ποιητή, οι εννέα κόρες ήλθαν στον κόσμο προκειμένου να απαλύνουν τα ανθρώπινα βάσανα και τους πόνους. Η μητέρα τους ανέθεσε στο θεό Απόλλωνα να τις διδάξει, ενώ τα «μαθήματα» φαίνεται να πραγματοποιούνταν στο βοιωτικό βουνό, Ελικώνα.

Καθεμία από τις κόρες ήταν προικισμένη με μία ιδιαίτερη χάρη. Οι χάρες αυτές ήταν αρκετά λατρευτές στην αρχαιότητα, ενώ ακόμα και σήμερα παραμένουν, όχι μόνο γνωστές, αλλά δημοφιλέστατες. Πρόκειται, μεταξύ άλλων, για τις αναζωογονητικές και συχνά θεραπευτικές τέχνες της μουσικής, της ποίησης, του χορού, του θεάτρου και της αστρονομίας.

Πιο συγκεκριμένα, οι εννέα Μούσες, καθώς κι η τέχνη που καθεμία από αυτές αντιπροσωπεύει είναι οι εξής:

Πρώτα, αναφέρεται η Καλλιόπη (<κάλος + όπη = η όμορφη στην όψη). Αυτή η Μούσα έχει παγιωθεί ως η πιο μεγάλη αλλά κι η σπουδαιότερη από όλες, καθώς θεωρείται προστάτιδα της επικής ποιήσεως, της τέχνης που ασκούσε κι ο σημαντικότερος, ίσως, από όλους τους ποιητές ανά τους αιώνες, ο Όμηρος. Αντιπροσωπεύει, ως επί τω πλείστο, την ευγλωττία, τη δυνατότητα, δηλαδή, να μιλάει κανείς άρτια και ως πρέπει. Η ανωτερότητα της φανερώνεται κι από το γεγονός πως θεωρείται συνοδός βασιλέων κι αρχόντων, ώστε να προσδώσει στο λόγο τους το αίσθημα της υποταγής του πολίτη. Συνηθίζεται να αναπαρίσταται έχοντας ανά χείρας πινάκιο, γραφίδα, και, πράγμα αξιοσημείωτο, έχοντας τα ομηρικά έπη στα γόνατα της. Απεικονίζεται νέα κι αρκετά όμορφη, με χρυσό στεφάνι στα μαλλιά, με δάφνες και κισσούς.

Έπειτα, έρχεται η Κλειώ (<κλέος= δόξα). Η σπουδαία αυτή Μούσα κατείχε την τέχνη της ιστορίας κι έμεινε γνωστή για την κλεψύδρα με την οποία την βλέπουμε συχνά να εικονίζεται, ενώ κρατούσε επίσης περγαμηνή. Ακόμα, θεωρείται πως εκτός από την ιστορία, ανακάλυψε και την κιθάρα. Το κεφάλι της κοσμούσε στεφάνι από δάφνες, ενώ ντυνόταν με έντονα κόκκινα ενδύματα. Πολλές φορές, την παρουσία της συμπληρώνει ένα σεντούκι να κείτεται στα πόδια της, σύμβολο της Ιστορίας.

Στη συνέχεια, γίνεται λόγος για την Πολύμνια (< πολύς + ύμνος = αυτή που υμνεί πολλούς ανθρώπους, ή <πολύς + μνήμη = αυτή που μνημονεύει πολλούς). Αυτή είναι η Μούσα της μίμησης, της γνωστής μας παντομίμας. Από αυτή, σύμφωνα με τα αρχαία σχόλια, ήταν εμπνευσμένοι οι τιμητικοί ύμνοι προς τους θεούς. Επίσης, θεωρείται προστάτιδα της μίμησης στο θέατρο, της ιστορίας, της γεωμετρίας κ.α. Παρουσιάζεται συνήθως με σκεπτικό βλέμμα, να κοιτά προς τον ουρανό, φορώντας στεφάνι από δάφνη σε συνδυασμό με μανδύες και πέπλα.

Επόμενη στη σειρά η Μούσα Τερψιχόρη (<τέρπω + χορός= αυτή που ευχαριστεί αλλά κι ευχαριστιέται μέσω του χορού). Ενώ ξεκίνησε ως η Μούσα του χορού, τον οποίο κι επινόησε, φαίνεται τελικά να τιμάται περισσότερο ως Μούσα της λυρικής ποιήσεως. Εικονογραφείται καθιστή, να κρατά μια λύρα, αν κι αρκετά συχνά συναντάται να χορεύει, κρατώντας άρπα, σχεδόν αιωρούμενη πάνω από το έδαφος.

Άλλη μία σπουδαία Μούσα, η Ερατώ (<έρως, εραστής). Θεωρείται ότι αντιπροσωπεύει τον υμεναίο γάμο και είναι, κατά συνέπεια, Μούσα της ερωτικής ποιήσεως. Η Ερατώ, επίσης, συνηθίζεται να εικονίζεται καθιστή, έχοντας μια λύρα ανά χείρας, με στεφάνι φτιαγμένο από ρόδα στο κεφάλι. Αρκετά συχνά φαίνεται να κρατά και το τόξο του θεού Έρωτα στα χέρια της.

Συνεχίζοντας, η Ευτέρπη (<ευ+τέρπω = αυτή που ευχαριστεί, τέρπει). Αυτή είναι η Μούσα της μουσικής, αλλά και της διαλεκτικής, αρχικά, κι έπειτα η Μούσα της λυρικής ποίησης, συγκεκριμένα. Θεωρείται ακόλουθος του θεού Διονύσου, ενώ παριστάνεται να κρατά διπλό αυλό και να πλαισιώνεται από διάφορα άλλα μουσικά όργανα.

Προχωρώντας παρακάτω, συναντάμε τη Θάλεια (<θάλλω = ανθίζω, ακμάζω). Είναι η Μούσα της βουκολικής ποίησης, αλλά και της κωμωδίας, της οποία λεγόταν ότι έγινε η δημιουργός. Επίσης, λέγεται πως χάρη σε εκείνη γνωρίσαμε την τέχνη της αρχιτεκτονικής, αλλά και της γεωργίας. Αυτή, συνήθως, παρουσιάζεται να κρατά στο δεξί χέρι μια θεατρική μάσκα και στο αριστερό ράβδο, ενώ το κεφάλι της στεφανώνει ένας κισσός. Αξίζει να αναφερθεί πως η μούσα αυτή αναπαρίσταται πάντοτε ως μια νέα κοπέλα, διαρκώς χαμογελαστή, φορώντας ρούχα σε πράσινες αποχρώσεις.

Προ τελευταία, η Μελπομένη (<μέπλω + μένος = αυτή που μελοποιεί τη μανία, συμφορά). Θεωρείται Μούσα κι ευρέτρια της τραγωδίας, γι' αυτό και συχνά παρουσιάζεται με θυμωμένη όψη, να κρατάει μια μάσκα τραγωδίας, σκήπτρο ή ακόμα και ρόπαλο, σε συνδυασμό με ένα μαχαίρι, ενώ άλλοτε αναπαρίσταται  δίπλα στο θεό Διόνυσο. Ωστόσο, τιμάται κι ως μούσα της ρητορικής και της μελωδίας.

Για το τέλος, η Ουρανία (<ουρανός). Γνωστή ως η Μούσα της αστρονομίας, την οποία σύμφωνα με κάποιες εκδοχές εφηύρε η ίδια, και, κατά συνέπεια, της αστρολογίας, ενώ θεωρείται και προστάτιδα των ουράνιων σωμάτων. Εκείνη σκιαγραφείται να κρατά συνήθως στο δεξί χέρι ένα διαβήτη και στο άλλο μια ουράνια σφαίρα. Συνήθως παρουσιάζεται να φορά στο κεφάλι στεφάνι από αστέρια, ενώ είναι στενά συνδεδεμένη με το θεό Διόνυσο.

Αυτές είναι οι Μούσες της αρχαιότητας, και τα βασικά τους χαρακτηριστικά όπως μας έχουν παραδοθεί από την αρχαία γραμματεία και μελέτη. Αποτέλεσαν βασική πηγή έμπνευσης για τους καλλιτέχνες παντός είδους της αρχαιότητας και λατρεύτηκαν σε μεγάλο βαθμό. Τα σπουδαιότερα πνεύματα των αρχαίων χρόνων, μεταξύ των οποίων ο Όμηρος, ο Απολλώνιος Ρόδιος, ο Ησίοδος, ο Πλάτων και διάφοροι άλλοι, θεωρούν αδύνατο να εκπονήσουν οποιοδήποτε έργο τους, αν δεν συνδράμουν οι πολυπόθητες μούσες, χαρίζοντας τους έμπνευση.

ΙΛΙΑΔΑ: ΡΑΨΩΔΙΑ Ζ, ΑΡΧΑΙΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ, Β' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΙΛΙΑΔΑ - Β' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ
ΡΑΨΩΔΙΑ Ζ (στίχοι 369 - 529)


ΣΚΗΝΗ 1η (369 - 389): Η αναζήτηση της Ανδρομάχης από τον Έκτορα
ΣΚΗΝΗ 2η (390 - 494): Ο Έκτορας βρίσκει την Ανδρομάχη με το γιο τους στις Σκαιές Πύλες, ο αποχαιρετιμσός του ζευγαριού
ΣΚΗΝΗ 3η (495 - 502): Η Ανδρομάχη θρηνεί το χαμό του άνδρα της
ΣΚΗΝΗ 4η (503 - 529): Ο Έκτορας συναντά τον Πάρη και προχωρούν μαζί στο πεδίο της μάχης


Ο Έκτορας, αφήνοντας για λίγο το πεδίο της μάχης, περιμένει να βρει τη σύζυγο του στο σπίτι να υφαίνει, όπως αρμόζει σε μια ομηρική γυναικεία φιγούρα (βλ. Ελένη στη ραψωδία Γ & Ζ, Καλυψώ & Κίρκη στην Οδύσσεια). Αυτό, ωστόσο, δε συμβαίνει. Έτσι, αναβάλλεται η τυπική συνάντηση των συζύγων, με αποτέλεσμα να δημιουργείται αγωνία, αιφνιδιασμός, ένταση και αμφιβολία. Επιπλέον, η Ανδρομάχη επιθυμώντας διακαώς να μάθει νέα του άνδρα της, οδηγείται εκτός σπιτιού, τον ψάχνει στο δικό του χώρο, ενώ εκείνος την αναζητά στο δικό της, δηλαδή στο παλάτι. Στο στίχο 373 ο αναγνώστης πληροφορείται για το λόγο της απουσίας της Ανδρομάχης ενώ συγχρόνως διαφαίνεται ο αντίκτυπος του πολέμου στην ψυχολογία του άμαχου πληθυσμού.

Παρακάτω, στο στίχο 375, ο Έκτορας φαίνεται να στέκεται στο κατώφλι, όχι στο εσωτερικό του παλατιού, όπως ο Πάρης. Εδώ τονίζεται η αντίθεση του πολεμιστή με τον απλό πολίτη. Ο Έκτορας βιάζεται να γυρίσει στο πεδίο της μάχης(στ. 370, 375, 390), δε χάνει χρόνο σε ξεκούραση ή σε άσκοπες στάσεις, καθώς νιώθει άσχημα εγκαταλείποντας το καθήκον. Η συμπεριφορά του Πάρη δείχνει εκ διαμέτρου αντίθεση συμπεριφορά, αφού προτιμά να μείνει στο σπίτι παρακολουθώντας τις γυναικείες ασχολίες. Με αυτήν του τη στάση δίνει την εντύπωση πως δεν έχει συνειδητοποιήσει τον πόλεμο και την καταστροφή που ο ίδιος προκάλεσε, αφήνοντας το βάρος των πράξεων του στον Έκτορα. Ο πολεμιστής Έκτορας επιθυμεί να δει την οικογένεια του, αγνοώντας πως είναι για τελευταία φορά, αλλά συγχρόνως βιάζεται να γυρίσει στο μέτωπο. Έτσι, μετά την αποτυχημένη προσπάθεια του να βρει τη σύζυγο του, κινείται προς τις πύλες για το στρατόπεδο. Εκεί θα συναντηθεί τυχαία με τη, Ανδρομάχη, ενώ ο αναγνώστης είναι πεπεισμένος πως η συνάντηση αυτή δε θα πραγματοποιηθεί ποτέ. Όταν ο Έκτορας βρίσκει τελικά την Ανδρομάχη, είναι μαζί με το γιο τους, Αστυάνακτα. Είναι σημαντική η παρουσία του μικρού καθώς πρέπει όλη η οικογένεια να είναι παρούσα στον αποχαιρετισμό. Με την ολοκλήρωση της συνάντησης, την ανταλλαγή όρκων αγάπης και της αμοιβαίας ερωτικής εξομολόγησης, ο αναγνώστης παρακολουθεί το θρήνο για τον επερχόμενο χαμό του πολεμιστή.


Επική ειρωνεία: Ο Έκτορας ψάχνει την Ανδρομάχη, η οποία λείπει, και μαθαίνει πως βρίσκεται στα τείχη. Αυτό το γνωρίζουν όλοι, κυρίως ο αναγνώστης, εκτός από τον Έκτορα.

Εικόνα: στ. 373: η οικονόμος παρουσιάζει παραστατικότατα την Ανδρομάχη στα τείχη να παρακολουθεί τη μάχη με αγωνία. Η αγωνία της είναι η ίδια με των υπόλοιπων γυναικών που ζητούσαν απελπισμένα πληροφορίες για τους δικούς τους από τον Έκτορα μπαίνοντας στην πόλη (στ. 237-241). Η Ανδρομάχη δε βρισκόταν ανάμεσα τους, διαφοροποιείται από το πλήθος, ενώ δημιουργείται αγωνία από την απουσία της, κάνοντας τη συνάντηση με τον Έκτορα να φαίνεται απραγματοποίητη. Στους στίχους 392 & 404-6 ακολουθεί η περιγραφή του σκηνικού και των πρωταγωνιστών: αρχικά περιγράφονται οι κινήσεις κι έπειτα η έκφραση και το βλέμμα. Η αγωνία του πολεμιστή μετατρέπεται σε ηρεμία του πατέρα από το βλέμμα του γιου του. Σε αυτό το σημείο δε χρειάζονται λόγια, αρκεί μόνο η αναφορά στο χαμόγελο του πολεμιστή για να καταλάβουμε τα συναισθήματα του. Με όμοιο τρόπο, η σύζυγος δακρύζει αντί να μονολογήσει.

Άστοχα ερωτήματα: στ. 378-380: ο Έκτορας με απανωτές ερωτήσεις προσπαθεί να μάθει που βρίσκεται η γυναίκα του. Απορεί και προτείνει με διαδοχικά ερωτήματα εύλογες λύσεις, που όμως δεν είναι πραγματικές. Με έξυπνο τρόπο θα του απαντήσει η οικονόμος έπειτα σε κάθε ερώτημα με τη σειρά, αναιρώντας τα με τα ίδια σχεδόν λόγια, λύνοντας στο τέλος το μυστήριο (στ. 386-389). Πρόκειται για περιττή φλυαρία, ωστόσο παρασύρει τον αναγνώστη σε υποθέσεις και κορυφώνει την αποκάλυψη.

Επιβράδυνση: στ. 381- 393: Η πλοκή κυλά αργά, καθώς ο Έκτορας προσπαθεί να μάθει πληροφορίες. Η αγωνία εντείνεται κι ο αναγνώστης αναμένει την κορύφωση της δράσης ενώ μεσολαβούν πληροφορίες γενεαλογικές και περιγραφές του βρέφους (όμορφο αστέρι, δύο ονόματα, Σκαμάνδριος και Αστυάνακτας).

Συναισθήματα: στ. 406: με το <<Οιμέ>> αντιλαμβανόμαστε την ψυχολογία της Ανδρομάχης, η οποία περιγράφηκε ήδη (στ. 373, 386, 388, 394)

Επιχειρήματα Ανδρομάχης: αρχικά φοβάται για το μέλλον, την ορφάνια του μικρού και τη δική της χηρεία (στ. 406-413). Έπειτα αναφέρεται στο παρελθόν, όσα είχε κάποτε και τα έχασε (στ. 413-428). Εν τέλει κάνει λόγο για όσα έχει στο παρόν και πρόκειται να χάσει (στ. 429-430).

Τραγική ειρωνεία: Σκεφτόμενη όσα έχει χάσει ως τώρα καταλήγει πως αν χάσει τον άνδρα της, το μόνο πρόσωπο που της έχει μείνει, είναι προτιμότερο να πεθάνει. Όντως, πολύ σύντομα θα χάσει και το τελευταίο αυτό στήριγμα και θα αναγκαστεί να πορευτεί μονάχη.

Αναδρομική αφήγηση στ. 414 - 528: η Ανδρομάχη θυμάται τη μοίρα της οικογένειάς της

Στ. 414-430: Σε 15 στίχους ο ποιητής αναφέρεται στα ανδραγαθήματα του Αχιλλέα, πλέκοντας ολοφάνερα το εγκώμιο του και υπενθυμίζοντας ποιος είναι ο κεντρικός ήρωας του έργου. Αυτό γίνεται σε ένα μέρος του έργου όπου δε φαίνεται να υπάρχει χώρος γι' αυτόν, σε μια κατά τα άλλα ρομαντική σκηνή, ωστόσο το έργο είναι πολεμικό και πρωταγωνιστής αυτού είναι ο Αχιλλέας. στ. 416: Περιγράφεται ο ιπποτισμός του Αχιλλέα, δεν ατιμάζει το νεκρό, στερώντας του όλα τα όπλα προκειμένου να γίνει ολοφάνερη η νίκη του. Ο ήρωας αυτός έχει ήθος, σεβασμό και τιμή. Τραγική ειρωνεία: η Ανδρομάχη δε θα καταφέρει να ξεφύγει από τη μοίρα της, αυτός που ξεκλήρισε την οικογένεια της ολόκληρη, θα σκοτώσει και το τελευταίο στήριγμα που της απέμεινε.

Ειρωνεία & Αντίθεση: στ. 417: Ο Αχιλλέας δεν ατίμωσε τον Ηετίωνα. Κάτι παρόμοιο δε θα δούμε στο πτώμα του Έκτορα, τον οποίο θα φροντίσει να ατιμάσει όσο δύναται περισσότερο στη ραψωδία Χ.

Αναχρονισμός στ. 418: η καύση των νεκρών ήταν ταφική συνήθεια της εποχής του Ομήρου και όχι του τρωικού πολέμου, που αντανακλά τα μυκηναϊκά χρόνια. Οι νεκροί τότε θάβονταν σε τάφους.

στ. 433: Η Ανδρομάχη έχει ένα λογικό και ρεαλιστικό σχέδιο, βασισμένο στην αγάπη της και την επιθυμία να προστατέψει την οικογένεια της. Πρόκειται για έντονη έκφραση συναισθημάτων. Ωστόσο, ο Έκτορας είναι ήρωας, δεν πρόκειται να λιποτακτήσει αφού η συμπεριφορά του παρακινείται από την αιδώ (το σπουδαιότερο ομηρικό συναίσθημα), το φόβο μην ατιμωθεί, μη φανεί ανάξιος και δειλός (στ. 441). Ο Έκτορας φοβάται όσο κι η Ανδρομάχη, πάνω από όλα, όμως, είναι πολεμιστής και πολέμαρχος, δε θα προδώσει το λαό του ούτε το γένος του. Γι' αυτό και δρα με τη λογική κι όχι με το συναίσθημα. Μεγάλη αξία κατά την ομηρική εποχή δίδεται στην κοινή γνώμη, στη γενναιότητα, την υστεροφημία και την απόδειξη πως ο γιος δεν είναι απλά αντάξιος των πατέρων του αλλά ακόμα αξιότερος. Ο ομηρικός ήρωας δε μάχεται για να νικήσει, πολεμά για τη δόξα. Έτσι, αν κι ο Έκτορας γνωρίζει πως η Τροία έχει πλέον χαθεί, συνεχίζει ως το τέλος για να πεθάνει στο πεδίο με τόλμη.

Προοικονομία στ. 448-449: η πτώση της Τροίας

στ. 450-455: Όπως έκανε πριν κι η Ανδρομάχη (στ. 429-430), ο Έκτορας τοποθετεί τη γυναίκα του στην κορυφή των αγαπημένων του προσώπων. Οι ήρωες εδώ συνδέονται με βαθιά αγάπη και εκτίμηση, είναι δεμένοι και θα είναι ως το θάνατο.

στ. 462-465: Ο Έκτορας εύχεται να πεθάνει προτού δει τη γυναίκα του δούλα σε ξένα χέρια. Το ίδιο είχε ευχηθεί νωρίτερα κι η ίδια (στ. 410-411), τονίζοντας την αμοιβαιότητα των αισθημάτων τους, τις κοινές επιθυμίες και πεποιθήσεις. Στην περίπτωση του Έκτορα, η δουλεία της βασίλισσας του θα πλήξει σημαντικά και την υστεροφημία του γένους του.

στ. 466: Το βαρύ και καταθλιπτικό κλίμα έρχεται να ελαφρύνει έντεχνα η παιδική αφέλεια. Οι δύο ήρωες γίνονται ξαφνικά ανέμελοι γονείς που χαίρονται το γιο τους κι έτσι χάνεται το πένθιμο κλίμα κι οι δυσοίωνες προβλέψεις. Επιπλέον παρατηρούμε το θρίαμβο της παιδικής αθωότητας: η Ανδρομάχη δεν κατάφερε να ¨διώξει¨ τον πολεμικό χαρακτήρα του συζύγου της, όμως ο μικρός ευκολότατα τον αναγκάζει να βγάλει την περικεφαλαία, υποτάσσοντας τον πολέμαρχο. Ο Έκτορας τώρα είναι μόνο πατέρας, οπότε το κλίμα είναι καθαρά αισιόδοξο: ο μικρός είναι το ελπιδοφόρο μέλλον (επική ειρωνεία: ο πατέρας κάνει όνειρα για το παιδί του, το οποίο γνωρίζουμε πόσο τραγικά θα πεθάνει). Έντονη αντίθεση του προηγούμενου θρήνου με την τωρινή αισιοδοξία.

στ. 489: Ο ήρωας ξαναγίνεται πολεμιστής, έχει αποχαιρετήσει την οικογένεια του κι η πλοκή μπορεί να συνεχιστεί ξανά με το γενικότερο πολεμικό κλίμα που επικρατεί σε όλο το έργο.

μοιρολατρία: στ. 489: οι σκέψεις του Έκτορα ότι όλα είναι γραμμένα από τη μοίρα, είναι ανάλογες με σημερινές αντιλήψεις

Τραγική ειρωνεία: στ. 500: οι γυναίκες στο παλάτι ήδη κλαίνε τον Έκτορα, αν και ακόμα είναι ζωντανός. Ο ήρωας δεν ξεφεύγει από τη μοίρα του. Κυριαρχούν τα δάκρυα, τα οποία τώρα είναι θρηνητικά (αντίθεση: στ. 406 δάκρυα χαράς).

Προοικονομία: στ. 502: Από δω κι έπειτα θα περιγράφονται μόνο νίκες των Τρώων, καμία αναφορά στο θάνατο του Έκτορα ή την πτώση της Τροίας, την οποία ωστόσο προέβλεψε κι ο ίδιος. Παρ' αυτά, τόσο η πτώση όσο κι ο θάνατος είναι δεδομένα.

στ. 521-525: Ως τώρα ο Έκτορας κατηγορούσε τον Πάρη. Στο τέλος όμως της ραψωδίας, βλέποντας τον έτοιμο για μάχη, τον εμψυχώνει αναγνωρίζοντας την ανδρεία του, τονίζοντας την ευθύνη αλλά και το βάρος που κουβαλούν κι οι δύο εξ αιτίας των επιλογών του Πάρη.

Παρομοιώσεις: στ. 401 & 506-514: μια σύντομη και μια εκτεταμένη


Χαρακτηρισμός προσώπων (Ηθογράφηση)

Έκτορας

Πρόκειται για τον πρωταγωνιστή της ραψωδία Ζ. Η προσωπικότητά του εδώ δεν είναι μόνο του πολεμιστή, αλλά και του συζύγου και πατέρα. Ως πολεμιστής δε νιώθει άνετα εγκαταλείποντας το πεδίο της μάχης, γι' αυτό άλλωστε και στέκεται στο κατώφλι του σπιτιού του. Ωστόσο είναι μεγάλη η επιθυμία του να δει τη γυναίκα και το παιδί του. Όπως προδίδει η γενικότερη στάση του, αγαπά ειλικρινά την Ανδρομάχη, καταλαβαίνει τους φόβους της, αλλά οι ευθύνες που έχει απέναντι στην πατρίδα και το λαό του βαραίνουν περισσότερο. Είναι συναισθηματικά φορτισμένος σε όλη τη σκηνή, πρόκειται για την τελευταία φορά που βλέπει την οικογένεια του, κατά βάθος το γνωρίζει και φροντίζει να πει όλα όσα νιώθει. Είναι, βεβαίως, περισσότερο εκδηλωτικός με το παιδί του και παρουσιάζεται πιο συγκρατημένος, αλλά γεμάτος αγάπη, προς τη σύζυγο του. Είναι τραγικό πρόσωπο, καθώς γνωρίζει το τέλος του, παρ' αυτά μένει πιστός στο καθήκον του. Με τον Πάρη δεν είναι τόσο αυστηρός όσο πιθανόν θα όφειλε, ωστόσο δεν παραλείπει να τονίσει τη γενναιότητά του προκειμένου να τον εμψυχώσει και να του υπενθυμίσει τις ευθύνες του.


Ανδρομάχη

Είναι επίσης τραγική ηρωίδα. Παρουσιάζεται ως μια σύζυγο τρυφερή, ευαίσθητη και αφοσιωμένη στον άνδρα και το γιο της, γεμάτη αγωνία για το μέλλον της οικογένειας της και ανησυχία. Η αβεβαιότητα την οδηγεί έξω από το σπίτι, ώστε να μάθει όσα μπορεί για την έκβαση της μάχης. Η ψυχολογία της είναι ταραγμένη μιας κι έχει βιώσει πολλές συμφορές με την οικογένειά της στο παρελθόν, αγνοώντας πως πρόκειται να της συμβούν ακόμα μεγαλύτερα δεινά.. Δε μπορεί να διανοηθεί τη ζωή της χωρίς τον Έκτορα και φροντίζει να του το γνωστοποιήσει σε αυτήν την τελευταία συνάντηση . Σε αντίθεση με το σύζυγο της, λειτουργεί με το συναίσθημα, γι' αυτό τα επιχειρήματά της στοχεύουν σε αυτό, στην προσπάθεια της να προστατέψει την οικογένειά της. Η αμοιβαιότητα των αισθημάτων τους είναι εμφανής, αν και εκδηλώνεται διαφορετικά. Η τραγική της μοίρα τη θέτει σύμβολο όλων των γυναικών, όλου του άμαχου πληθυσμού, που βιώνει τις οδυνηρές συνέπειες ενός πολέμου.

ΠΩΣ ΓΡΑΦΩ ΣΩΣΤΑ ΜΙΑ ΕΚΘΕΣΗ

Η Νεοελληνική Γλώσσα είναι ένα βασικό μάθημα, φαινομενικά εύκολο, ωστόσο αν δε μελετηθεί προσεκτικά και με τον τρόπο που πρέπει, γίνεται αρκετά δύσκολη η παρακολούθηση του. Η δυσκολία του μαθήματος αυτού έγκειται στο γεγονός πως πρόκειται για νέα ελληνικά κι έτσι ο μαθητής τείνει να θεωρεί πως ξέρει ήδη όσα διδάσκεται, με αποτέλεσμα να μην δίνει την απαιτούμενη προσοχή. Μια άλλη δυσκολία που σχετίζεται με το μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας είναι αυτή της διχοτόμησης του μαθήματος σε δύο μέρη: το θεωρητικό με τις ασκήσεις και την παραγωγή λόγου, ή αλλιώς, την έκθεση. Με αυτό θα ασχοληθούμε παρακάτω.

Η συγγραφή μιας έκθεσης δεν είναι δύσκολη, αρκεί να γνωρίζουμε κάποιους βασικούς κανόνες. Πρόκειται για το τμήμα του μαθήματος το οποίο είναι αρκετά περίπλοκο στη διόρθωση του, κι αυτό συμβαίνει γιατί η συγγραφή της έκθεσης είναι μια καθαρά υποκειμενική διαδικασία. Όταν, δηλαδή, καλείται ένας εκπαιδευτικός να διορθώσει μια έκθεση, δεν καλείται να κρίνει την άποψη του μαθητή, αλλά την ορθότητα της αιτιολόγησης του και την παράθεση των απαραίτητων στοιχείων για το θέμα που του δίνεται.

Με πιο απλά λόγια, τα θέματα της έκθεσης συνήθως έχουν να κάνουν με ένα πρόβλημα, όπως για παράδειγμα η μόλυνση του περιβάλλοντος. Σε αυτήν την περίπτωση, μπορεί να ζητηθεί από το μαθητή να αναλύσει τα αίτια του εκάστοτε προβλήματος, τις συνέπεις ή τις πιθανές λύσεις, τρόπους αντιμετώπισης και πρόληψεις κτλ. Ακόμα, σε μια έκθεση μπορεί να ζητηθεί η ανάλυση των θετικών κι αρνητικών χαρακτηριστικών μιας κατάστασης ή ενός πράγματος, όπως λόγου χάρη τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα του ίντερνετ. Πιθανό θέμα έκθεσης, επιπλέον, είναι συχνά η παράθεση μια προσωπικής εμπειρίας, πραγματικής ή φανταστικής, ειδικά στις μικρότερες τάξεις, ή η συγγραφή μιας ιστορίας.

Όποιο κι αν είναι το θέμα της έκθεσης, πάντα αντιμετωπίζεται με τον ίδιο τρόπο και αποτελείται από τα ίδια δομικά στοιχεία. Με τον όρο δομικά στοιχεία εννοούμε το ¨σώμα¨της έκθεσης, τα μέρη της. Αυτά είναι τρία: α) ο πρόλογος, β) το κυρίως θέμα και γ) ο επίλογος.  Τα δομικά αυτά μέρη αποτελούνται από παραγράφους, οι οποίες με τη σειρά τους έχουν επίσης δομή, την οποία δε θα αναλύσουμε προς το παρόν. Ο πρόλογος κι ο επίλογος αποτελούνται από μία παράγραφο ενώ στο κυρίως θέμα μπορούμε  να αναλύσουμε σε όσες παραγράφουμε θέλουμε.

Αναλύοντας τα δοκιμά μέρη, ο μαθητής πρέπει να θυμάται πως ο πρόλογος αποτελεί την εισαγωγή, το κομμάτι που θα ενημερώσει τον αναγνώστη για το θέμα της έκθεσης, για τα όσα, δηλαδή, πρόκειτα να διαβάσει αναλυτικά στη συνέχεια. Είναι σημαντικό όταν γράφεται ο πρόλογος να προσέξει ο μαθητής ώστε να μην αναφέρει σε αυτόν κάποιο επιχείρημα ή άλλο βασικό τμήμα της έκθεσης, το οποίο θα αναπτυχθεί στο κυρίως θέμα. Στον πρόλογο πρέπει να πούμε απλά, συνοπτικά, με τι θα ασχοληθούμε στο κείμενο, ενώ μπορούμε να πούμε δύο λόγια για το θέμα αυτό καθ' αυτό. Μπορούμε, δηλαδή, να αναφέρουμε πότε και γιατί πρωτοεμφανίστηκε αυτό για το οποίο γράφουμε, αν είναι δυνατό, ή να πούμε λίγα βιογραφικά στοιχεία εφόσον το θέμα μας είναι κάποιο πρόσωπο. Αν, για παράδειγμα, το θέμα της έκθεσης μας είναι η μόλυνση του περιβάλλοντος, μπορούμε να μιλήσουμε λίγο για τη σημασία του περιβάλλοντος στη ζωή ή για τους τομείς τους οποίους επηρεάζει, εφόσον φυσικά αυτά δεν είναι απαραίτητο να αναλυθούν στη συνέχεια. Δεν πρέπει σε καμία περίπτωση στον πρόλογο να αναφερθεί λεπτομερώς κάτι από όσα θα γραφτούν έπειτα στο κυρίως θέμα.

Στη συνέχεια, προχωράμε στο κυρίως θέμα της έκθεσης. Εδώ πρόκειται να αναλύσουμε τα επιχειρήματα μας, τα πλεονετκήματα, τα μειονεκτήματα, τις πιθανές λύσεις, τα προβλήματα ή ότι άλλο μας ζητείται από το θέμα. Αυτό που πρέπει να προσέξει ο μαθητής γράφοντας το κυρίως θέμα της έκθεσης,  είναι να μην επαναλαμβάνεται. Πρέπει σε κάθε μια παράγαφο να αναλύεται μια μονάχα πτυχή του θέματος, όχι δύο θέματα σε μια παράγραφο αλλά ούτε και ένα θέμα να αναλύεται το ίδιο σε δύο ή παραπάνω παραγράφους. Έτσι, αν το θέμα μας ζητά να προτείνουμε κάποιες λύσεις για ένα πρόβλημα, τότε θα πρέπει σε κάθε παράγραφο να προτείνεται από μια λύση. Αν ωστόσο σκοπεύουμε να παρουσιάσουμε σύντομα όλες τις λύσεις, ή μια άλλη κατηγορία πραγμάτων, και στη συνέχεια να αναλυθεί κάτι διαφορετικό, τότε αυτά μπορούν να συνοψιστούν σε μια παράγραφο, εφόσον θέλουμε να παρουσιαστούν επιγραμματικά επειδή δεν αποτελούν το βασικό θέμα αλλά συμπληρωματικές πληροφορίες. Αφού, λοιπόν, πρόκειται να αναφέρουμε σε κάθε παράγραφο διαφορετικές λεπτομέρειες, για το ίδιο όμως θέμα, πρέπει να εισάγουμε απαραίτητα συνδετικές λέξεις, ώστε να συνδεθούν οι παράγραφοι μεταξύ τους.  Λέξεις όπως αρχικά, εν πρώτοις, δευτερευόντως, επιπλέον, επίσης, ακόμα, ως επί τω πλείστω, συνεχίζοντας κ.ο.κ. είναι ιδανικές για να συνδεθούν νοηματικά οι παράγραφοι μας, ενώ υπάρχουν και αντιθετικοί σύνδεσμοι αν θέλουμε να αλλάξουμε το θέμα, παρουσιάζοντας στην επόμενη παράγραφο κάτι αντίθετο από την προηγούμενη.Υπάρχουν σύνδεσμοι ταιριαστοί για κάθε περίσταση, για να δείξουμε συνέχεια, εναντίωση, αρίθμηση ή ό, τι άλλο θέλουμε, οπότε είναι απαραίτητο ο μαθητής να εξοικειωθεί με τους συνδέσμους και να είναι ικανός να κρίνει ποιον πρέπει να επιλέξει κάθε φορά, χωρίς να επαναλαμβάνει συνέχεια τους ίδιους. Γενικότερα, στην έκθεση μισούμε τις επαναλήψεις όποιασδήποτε λέξης, ειδικά του και. Εφιστάται η προσοχή του μαθητή σε αυτό το σημείο, ώστε να είναι πρωτότυπος και να χρησιμοποιεί κάθε φορά διαφορετικές συνώνυμες, αντί της ίδιας λέξης. Για να το πετύχει αυτό απαιτείται διεύρυνση του λεξιλογίου του.

Αφού έχει ολοκληρωθεί και το κυρίως θέμα, σειρά έχει ο επίλογος. Ο επίλογος είναι η τελευταία παράγραφος του κειμένου μας, στην οποία θα γράψουμε σύντομα το τέλος του γενικού θέματος. Εκεί δεν παραθέτουμε τίποτα καινούριο, δεν εισάγουμε νέο θέμα ούτε αναλύουμε κάτι. Απλά κλείνουμε το κείμενο κάνοντας μια σύντομη σύνοψη όσων αναφέραμε, μόνο όσων κρίνουμε ως πιο ουσιώδη, ενώ μπορούμε εκεί να βάλουμε τα συμεράσματα μας από όλα τα προηγούμενα εφόσον αυτό είναι εφικτό με βάση το θέμα της έκθεσης.

Έχοντας γράψει προσεκτικά το κείμενο μας, ακολουθώντας όλα τα παραπάνω, μπορούμε να είμαστε σίγουροι πως γράψαμε μια καλή έκθεση, σωστά δομημένη και τεκμηριωμένη. Τέλος, σημαντικό είναι ο μαθητής να διαβάσει ξανά, προσεκτικά όλο το κείμενο του τελειωμένο για να διορθώσει τυχόν λάθη βιασύνης, ορθογραφικά ή συντακτικά λάθη, ελλείψεις ή επαναλήψεις. Αφού ολοκληρώσει τον τελικό έλεγχο, η έκθεση είναι έτοιμη.